อัปเดตเมื่อ 11 พฤศจิกายน 2569
เจ้าของโรงงานขนาดเล็กหลายคนเพิ่งเห็นภาพทั้งเส้นทางของสินค้าตอนผู้ขายวัตถุดิบส่งของช้า แล้วต้องหยุดเครื่องจักรรอทั้งที่ลูกค้ายังรอของอยู่ บทความนี้อธิบายว่า Supply Chain คืออะไร มีกี่ขั้น ต่างจากโลจิสติกส์ตรงไหน และส่งผลต่อต้นทุนกับเงินสดของธุรกิจอย่างไร
Supply Chain คืออะไร เกี่ยวกับธุรกิจ SME อย่างไร
Supply Chain (ห่วงโซ่อุปทาน) หมายถึง เครือข่ายของธุรกิจและขั้นตอนที่ส่งต่อวัตถุดิบ สินค้า ข้อมูล และเงินถึงกัน ตั้งแต่ผู้ขายวัตถุดิบรายแรก ผู้ผลิต ผู้กระจายสินค้า ไปจนถึงลูกค้าปลายทาง
ห่วงโซ่อุปทาน คือ ชื่อภาษาไทยที่ใช้เรียก Supply Chain คนในวงการมักแบ่งห่วงโซ่เป็น 3 ช่วง คือ ต้นน้ำ (ผู้ขายวัตถุดิบ) กลางน้ำ (ผู้ผลิตหรือผู้แปรรูป) และปลายน้ำ (ผู้กระจายสินค้า ร้านค้า และลูกค้า) โดยมีผู้ให้บริการขนส่งและคลังสินค้าเชื่อมแต่ละช่วงไว้
ธุรกิจ SME ทุกแห่งอยู่ในห่วงโซ่ใดห่วงโซ่หนึ่ง แม้จะไม่ได้ผลิตเอง และห่วงโซ่นั้นมีผลกับธุรกิจ 3 ทาง
- ต้นทุนสินค้า ราคาวัตถุดิบ ค่าขนส่ง และของเสียระหว่างทางรวมกันเป็นต้นทุนต่อชิ้นที่ธุรกิจต้องตั้งราคาให้ครอบคลุม
- เงินสดที่จมในสต๊อก ยิ่งผู้ขายส่งของช้า ธุรกิจยิ่งต้องเก็บวัตถุดิบสำรองมาก เงินจึงไปอยู่ในโกดังแทนบัญชีธนาคาร
- ความน่าเชื่อถือกับลูกค้า ลูกค้า B2B วางแผนการผลิตจากวันส่งของของเรา ถ้าห่วงโซ่สะดุด ลูกค้าก็สะดุดตาม
ตัวอย่างที่ใช้ตลอดบทความนี้คือ บริษัท บางปูพลาสติกพาร์ท จำกัด (ชื่อสมมุติ) ซึ่งผลิตชิ้นส่วนพลาสติกฉีดขึ้นรูปส่งโรงงานประกอบเครื่องใช้ไฟฟ้า และซื้อเม็ดพลาสติกจากผู้ค้าในประเทศ 2 ราย ที่นำเข้ามาอีกทอดหนึ่ง
ห่วงโซ่อุปทานมีกี่ขั้นตอน
งานในห่วงโซ่แต่ละเส้นแบ่งได้ 5 ขั้นหลัก คือ วางแผน จัดหา ผลิต ส่งมอบ และรับคืน ทุกขั้นสร้างเอกสารและตัวเลขที่ฝ่ายบัญชีต้องใช้ต่อ ตารางนี้สรุปงานและเอกสารของแต่ละขั้น
| ขั้น | งานที่ทำ | เอกสารหรือตัวเลขที่เกิดขึ้น |
|---|---|---|
| วางแผน (Plan) | คาดยอดขาย กำหนดแผนผลิตและแผนซื้อ | ประมาณการยอดขาย แผนผลิตรายเดือน |
| จัดหา (Source) | เลือกผู้ขาย สั่งซื้อ และรับของ | ใบขอซื้อ ใบสั่งซื้อ ใบรับของ ใบกำกับภาษีซื้อ |
| ผลิต (Make) | แปลงวัตถุดิบเป็นสินค้าสำเร็จรูป | ใบเบิกวัตถุดิบ ต้นทุนการผลิต ของเสีย |
| ส่งมอบ (Deliver) | เก็บสินค้า จัดส่ง และวางบิล | ใบส่งของ ใบแจ้งหนี้ ใบกำกับภาษีขาย |
| รับคืน (Return) | รับของคืน เปลี่ยน หรือซ่อม | ใบลดหนี้ บันทึกของเสีย |
ขั้นจัดหาครอบคลุมงานจัดซื้อจัดจ้างทั้งหมดของธุรกิจ ตั้งแต่ตัดสินใจว่าจะซื้ออะไร เลือกผู้ขาย ต่อรองเงื่อนไข จนจ่ายเงิน ส่วนเอกสารที่เดินตามกันในขั้นนี้ อธิบายไว้ใน ใบขอซื้อ ใบสั่งซื้อ และใบรับของ (PR PO GR)
บางปูพลาสติกพาร์ทได้แผนสั่งซื้อล่วงหน้า 3 เดือนจากลูกค้า เดือนละราว 120,000 ชิ้น บริษัทจึงแปลงเป็นปริมาณเม็ดพลาสติกที่ต้องใช้วันละ 1.2 ตัน และส่งแผนซื้อให้ผู้ค้าเม็ดทั้ง 2 รายทุกต้นเดือน (ข้อมูลสมมติ)
Supply Chain กับ Logistics ต่างกันอย่างไร
Logistics (โลจิสติกส์) เป็นส่วนหนึ่งของ Supply Chain โลจิสติกส์ดูแลการเคลื่อนย้ายและจัดเก็บสินค้าให้ถึงที่หมายถูกเวลาและถูกต้นทุน ส่วนห่วงโซ่อุปทานครอบคลุมทุกขั้นตั้งแต่วางแผน จัดหา ผลิต ส่งมอบ จนรับคืน
| ประเด็น | Supply Chain | Logistics |
|---|---|---|
| ขอบเขต | ทุกธุรกิจและทุกขั้นตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ | การขนส่ง คลังสินค้า และการเคลื่อนย้ายสินค้า |
| คำถามหลัก | ซื้อจากใคร ผลิตเท่าไร เก็บสต๊อกเท่าไร | ส่งอย่างไร เก็บที่ไหน ใช้เวลากี่วัน |
| ตัวเลขที่ดู | ต้นทุนรวม ระยะเวลาตั้งแต่สั่งถึงได้ของ เงินในสต๊อก | ค่าขนส่งต่อเที่ยว อัตราส่งตรงเวลา |
งานโลจิสติกส์ของธุรกิจทั่วไปมีทั้งการขนส่งขาเข้า การจัดเก็บในคลัง และการขนส่งขาออกไปหาลูกค้า บางปูพลาสติกพาร์ทจัดการเฉพาะขาออก โดยส่งชิ้นส่วนให้โรงงานลูกค้าด้วยรถบรรทุกของบริษัทวันละ 1 เที่ยว
เมื่อซื้อขายข้ามประเทศ ผู้ซื้อกับผู้ขายแบ่งค่าขนส่งและความเสี่ยงกันตาม เงื่อนไขส่งมอบ Incoterms ผู้ค้าเม็ดพลาสติกที่นำเข้าจึงคิดค่าขนส่งและอากรรวมไว้ในราคาขายให้บางปูพลาสติกพาร์ทแล้ว
Supply Chain Management (SCM) คืออะไร
Supply Chain Management (SCM) หมายถึง การจัดการห่วงโซ่อุปทาน คือการวางแผนและประสานงานทั้ง 5 ขั้นให้สินค้า ข้อมูล และเงินไหลต่อกันโดยไม่สะดุด เพื่อให้ธุรกิจส่งของได้ตรงเวลาด้วยต้นทุนรวมที่ต่ำที่สุดที่ทำได้
SCM จัดการ 3 อย่างที่ไหลในห่วงโซ่
- สินค้า ไหลจากต้นน้ำไปปลายน้ำ และไหลกลับเมื่อมีการคืนสินค้า
- ข้อมูล เช่น แผนสั่งซื้อของลูกค้า สต๊อกคงเหลือ และวันส่งของ ไหลได้ทั้งสองทาง
- เงิน ไหลจากลูกค้าย้อนกลับไปหาผู้ขายตามเครดิตเทอมของแต่ละทอด
บางปูพลาสติกพาร์ทใช้ข้อมูลไหลย้อนกลับเป็นหลัก เมื่อลูกค้าแจ้งว่าจะลดคำสั่งซื้อเดือนหน้าลงร้อยละ 20 บริษัทลดแผนซื้อเม็ดพลาสติกเดือนเดียวกันทันที แทนการรอเห็นของล้นโกดังแล้วค่อยปรับ
ห่วงโซ่อุปทานกระทบต้นทุนและเงินสดของธุรกิจอย่างไร
ผู้ขายแต่ละทอดในห่วงโซ่กำหนดว่าธุรกิจต้องเก็บสต๊อกเท่าไร และเงินจมอยู่ในสต๊อกนานแค่ไหน ตัวเลขที่ใช้ดูคือ Lead Time (ระยะเวลาตั้งแต่สั่งซื้อจนได้ของ) ของผู้ขาย ยิ่ง Lead Time ยาว ธุรกิจยิ่งต้องสั่งล่วงหน้ามาก
ธุรกิจคำนวณจุดสั่งซื้อ (ระดับสต๊อกที่ต้องสั่งของรอบใหม่) ได้จากสูตรพื้นฐาน
จุดสั่งซื้อ = ปริมาณที่ใช้ต่อวัน × (Lead Time + จำนวนวันสำรอง)
บางปูพลาสติกพาร์ทใช้เม็ดพลาสติกวันละ 1.2 ตัน ราคาตันละ 52,000 บาท และเก็บสำรองไว้ 5 วัน ตารางนี้เทียบผู้ขาย 2 รายที่ส่งของเร็วไม่เท่ากัน (ข้อมูลสมมติ)
| รายการ | ผู้ขาย A (Lead Time 14 วัน) | ผู้ขาย B (Lead Time 7 วัน) |
|---|---|---|
| จุดสั่งซื้อ | 1.2 × (14 + 5) = 22.8 ตัน | 1.2 × (7 + 5) = 14.4 ตัน |
| มูลค่าสต๊อก ณ จุดสั่งซื้อ | 22.8 × 52,000 = 1,185,600 บาท | 14.4 × 52,000 = 748,800 บาท |
ตารางนี้บอกว่าผู้ขายที่ส่งเร็วกว่า 7 วันทำให้เงินที่ต้องจมอยู่ในสต๊อก ณ จุดสั่งซื้อลดลง 436,800 บาท เงินก้อนนี้ทำให้ วงจรเงินสด ของบริษัทสั้นลง และนำไปจ่ายค่าแรงหรือหนี้ผู้ขายได้แทน
ความเสี่ยงที่ทำให้วัตถุดิบหรือสินค้าขาดช่วงมีอะไรบ้าง
Supply Chain Disruption หมายถึง เหตุการณ์ที่ทำให้ห่วงโซ่การผลิตและส่งมอบหยุดชะงัก ความเสี่ยงที่ SME เจอบ่อยมี 4 แบบ
- พึ่งผู้ขายรายเดียว ถ้าผู้ขายรายนั้นปิดซ่อมเครื่องหรือขาดของ ธุรกิจไม่มีที่ซื้อทดแทนทันที
- ขนส่งล่าช้า ของนำเข้าที่ติดท่าเรือหรือรถขนส่งที่เสียกลางทางทำให้ Lead Time ยาวกว่าแผน
- ราคาวัตถุดิบหรือค่าเงินเปลี่ยน ต้นทุนต่อชิ้นขยับขึ้น ขณะที่ราคาขายตามสัญญากับลูกค้ายังเท่าเดิม
- ลูกค้าเปลี่ยนคำสั่งซื้อกะทันหัน ธุรกิจเหลือวัตถุดิบหรือสินค้าที่ไม่มีใครรับ
ธุรกิจที่ซื้อของจากต่างประเทศเองควรคิดต้นทุนจากราคาที่ของถึงโกดัง รวมค่าขนส่ง อากร และค่าธรรมเนียม ตามวิธีใน นำเข้าสินค้าจากจีน เพราะความเสี่ยงค่าเงินและค่าขนส่งตกอยู่กับผู้นำเข้าเอง
บางปูพลาสติกพาร์ทตัดสินใจซื้อจากผู้ขาย B ร้อยละ 40 ของปริมาณที่ใช้ แม้ราคาแพงกว่าตันละ 800 บาท ปริมาณที่ใช้เดือนละราว 31.2 ตัน (26 วันทำงาน) ทำให้ต้นทุนเพิ่มเดือนละ 31.2 × 40% × 800 = 9,984 บาท แลกกับการไม่ต้องหยุดสายการผลิตถ้าผู้ขาย A ส่งของไม่ได้
SME เริ่มจัดการ Supply Chain อย่างไร
ธุรกิจ SME เริ่มจัดการห่วงโซ่อุปทานได้ใน 4 ขั้น โดยไม่ต้องลงทุนระบบใหญ่ตั้งแต่วันแรก
- วาดแผนผังผู้ขายและลูกค้า เขียนว่าซื้ออะไรจากใคร ขายให้ใคร และแต่ละรายคิดเป็นสัดส่วนเท่าไรของยอดซื้อหรือยอดขาย
- วัด Lead Time และสต๊อกจริง จดวันที่สั่งกับวันที่ได้ของทุกใบสั่งซื้อ แล้วเทียบกับจำนวนวันที่สต๊อกคงเหลือใช้ได้
- ให้ข้อมูลซื้อ ขาย และสต๊อกอยู่ในระบบเดียว ธุรกิจที่ใช้ โปรแกรมสต๊อกสินค้าที่ตัดยอดและลงบัญชีได้ จะเห็นยอดคงเหลือตรงกับบัญชีโดยไม่ต้องกรอกซ้ำ
- ทบทวนผู้ขายทุกไตรมาส ดูว่าใครส่งช้า ใครราคาขึ้น และรายใดควรมีผู้ขายสำรอง
เมื่อธุรกิจโตขึ้นจนมีหลายคลังหรือหลายสายการผลิต ระบบที่เชื่อมทุกแผนกเข้าด้วยกันจะช่วยได้มากขึ้น รายละเอียดอยู่ใน ระบบ ERP กับระบบบัญชี
บางปูพลาสติกพาร์ทเริ่มจากขั้นที่ 2 ก่อน หลังจดวันรับของครบ 3 เดือน บริษัทพบว่าผู้ขาย A ส่งช้ากว่าที่ตกลงเฉลี่ย 2 วัน จึงเพิ่มวันสำรองจาก 5 เป็น 7 วัน ระหว่างเจรจาเงื่อนไขส่งของใหม่
ข้อควรรู้เกี่ยวกับการจัดการห่วงโซ่
- Logistics เป็นเพียงส่วนหนึ่งของห่วงโซ่ การลดค่าขนส่งอย่างเดียวไม่ได้ทำให้ต้นทุนรวมของห่วงโซ่ต่ำลงเสมอ
- ราคาต่อหน่วยต่ำสุดไม่ใช่ต้นทุนต่ำสุด ธุรกิจต้องรวมค่าขนส่ง ของเสีย และเงินที่จมในสต๊อกจาก Lead Time ด้วย
- ผู้ขายรายเดียวเป็นความเสี่ยง วัตถุดิบหลักควรมีผู้ขายสำรองอย่างน้อย 1 ราย
- สต๊อกในระบบต้องตรงกับของจริง จุดสั่งซื้อที่คำนวณจากยอดผิดจะทำให้สั่งช้าหรือสั่งเกิน
- ตัวเลขในบทความเป็นข้อมูลสมมติ Lead Time ราคา และวันสำรองของแต่ละธุรกิจต่างกัน การตีราคาสต๊อกและบันทึกต้นทุนควรตรวจกับนักบัญชี
สรุป – ห่วงโซ่อุปทานที่ดีทำให้เงินไม่จมอยู่ในสต๊อก
- ห่วงโซ่ของธุรกิจเริ่มจากผู้ขายวัตถุดิบไปจนถึงลูกค้า และแบ่งงานได้ 5 ขั้น
- Logistics ดูแลการขนส่งและจัดเก็บ เป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่ ส่วน SCM จัดการสินค้า ข้อมูล และเงินทั้งเส้น
- Lead Time ของผู้ขายกำหนดจุดสั่งซื้อและเงินที่จมในสต๊อก
- ผู้ขายสำรองและข้อมูลซื้อขายในระบบเดียวช่วยลดความเสี่ยงห่วงโซ่สะดุด
เจ้าของกิจการเริ่มได้วันนี้ด้วยการเปิดใบสั่งซื้อวัตถุดิบหลัก 10 ใบล่าสุด จดวันที่สั่งกับวันที่ได้ของ แล้วคำนวณจุดสั่งซื้อด้วยสูตรในบทความนี้ ถ้าตัวเลขต่างจากที่สั่งอยู่จริงมาก แปลว่าเงินกำลังจมอยู่ในโกดังเกินจำเป็น
บันทึกซื้อและตัดสต๊อกวัตถุดิบด้วย PEAK
ตัวเลขจุดสั่งซื้อจะเชื่อได้เมื่อสต๊อกในระบบตรงกับของจริง PEAK โปรแกรมบัญชีออนไลน์ ช่วยบันทึกซื้อขายพร้อมตัดสต๊อกสินค้า และออกรายงานสินค้าคงเหลือไว้ตรวจยอดกับของในคลังได้ ถ้าอยากเริ่มให้ข้อมูลซื้อ ขาย และสต๊อกอยู่ที่เดียวกัน ทดลองใช้ PEAK โปรแกรมบัญชีออนไลน์ฟรี 30 วัน
อ่านเรื่องสต๊อกและต้นทุนเพิ่มเติม
- บริหารสต๊อกสินค้า วิธีวางระบบรับเข้าและเบิกออก
- Dead Stock คืออะไร จัดการสินค้าค้างสต๊อกที่ขายไม่ออก
- Economy of Scale เมื่อสั่งมากขึ้นแล้วต้นทุนต่อหน่วยลดลง
แหล่งอ้างอิง:
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับห่วงโซ่อุปทาน
งาน Supply Chain ทำอะไรบ้าง
คนทำงานด้านการจัดการห่วงโซ่ดูแลการวางแผนความต้องการ การจัดซื้อ การวางแผนผลิต การบริหารสต๊อก และการขนส่ง ตำแหน่งที่พบบ่อยเช่น เจ้าหน้าที่วางแผนวัตถุดิบ เจ้าหน้าที่จัดซื้อ ผู้ประสานงานขนส่ง และผู้จัดการห่วงโซ่อุปทานที่ดูภาพรวมทั้งหมด
Value Chain คืออะไร ต่างจากห่วงโซ่อุปทานอย่างไร
Supply Chain ดูการไหลของสินค้า ข้อมูล และเงินระหว่างหลายธุรกิจ ส่วน Value Chain (ห่วงโซ่คุณค่า) ดูว่ากิจกรรมแต่ละอย่างภายในธุรกิจเดียวเพิ่มคุณค่าให้ลูกค้าเท่าไร ธุรกิจหนึ่งจึงมี Value Chain ของตัวเอง และเป็นข้อต่อหนึ่งใน Supply Chain
ธุรกิจ Supply Chain คืออะไร
ธุรกิจ Supply Chain หมายถึง ธุรกิจที่ให้บริการกับห่วงโซ่อุปทานของบริษัทอื่น เช่น บริษัทขนส่ง ผู้ให้บริการคลังสินค้า ตัวแทนออกของ และผู้กระจายสินค้า ธุรกิจเหล่านี้ทำให้สินค้าเดินจากผู้ผลิตถึงลูกค้าได้โดยผู้ผลิตไม่ต้องทำทุกขั้นเอง
Green Supply Chain คืออะไร
Green Supply Chain หมายถึง เครือข่ายการผลิตและส่งมอบที่ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมในทุกขั้น เช่น เลือกวัตถุดิบรีไซเคิลได้ ลดบรรจุภัณฑ์ และวางเส้นทางขนส่งให้ใช้น้ำมันน้อยลง ลูกค้ารายใหญ่บางรายเริ่มถามข้อมูลเหล่านี้จากผู้ขายก่อนทำสัญญา
ทดลองใช้งานโปรแกรมบัญชี PEAK ฟรี 30 วัน มูลค่า 1,200 บาท
คลิก https://www.peakaccount.com (ไม่มีค่าใช้จ่าย)
PEAK Call Center : 1485
LINE : @peakaccount
สอบถามเพิ่มเติม คลิก https://m.me/peakengine
About Author
