ธุรกิจกงสี คืออะไร
กงสี (Kongsi) คือ ธุรกิจของครอบครัวที่สมาชิกหลายคนหรือหลายรุ่นร่วมกันถือทรัพย์สิน ร่วมกันทำงาน และแบ่งผลประโยชน์จากกองกลาง คำนี้มาจากคำภาษาจีนที่แปลว่า บริษัท (公司) และใช้กันมากในครอบครัวไทยเชื้อสายจีน ในภาษาธุรกิจทั่วไปเรียกกิจการลักษณะนี้ว่า ธุรกิจครอบครัว (Family Business)
การทำธุรกิจกงสีอย่างเป็นระบบ จะช่วยพัฒนาธุรกิจในอย่างน้อย 3 ด้าน
- ลดความขัดแย้งในครอบครัว: เมื่อรู้ว่าใครถือส่วนไหน ได้ค่าตอบแทนอย่างไร ข้อพิพาทเรื่องเงินก็ลดลง
- วางโครงสร้างกิจการให้ถูกกฎหมาย: รูปแบบกิจการกำหนดความรับผิด ภาษี และหน้าที่ทางบัญชี
- ส่งต่อให้รุ่นถัดไปได้จริง: ธุรกิจที่มีบัญชีชัดและทรัพย์สินแยกจากตัวบุคคล ส่งต่อได้ง่ายกว่ากิจการที่อยู่ในชื่อคนคนเดียว
ตลอดบทความนี้ใช้ตัวอย่าง บริษัท ตั้งเจริญวัสดุ จำกัด (ชื่อสมมุติ) ค้าส่งวัสดุก่อสร้างให้ผู้รับเหมาและโครงการบ้านจัดสรร เริ่มจากร้านของอากงที่ไม่ได้จดทะเบียน ยอดขายปีละประมาณ 60 ล้านบาท ตอนนี้รุ่นที่ 2 มีพี่น้อง 4 คน และรุ่นที่ 3 เริ่มเข้ามาช่วยงาน
ธุรกิจกงสีมีข้อดีข้อเสียอย่างไร
| ข้อดี | ข้อเสีย |
|---|---|
| ตัดสินใจเร็ว เพราะผู้มีอำนาจอยู่ในครอบครัว | การตัดสินใจขึ้นกับคนคนเดียว ถ้าผู้อาวุโสไม่อยู่ ธุรกิจสะดุด |
| ไว้ใจกันสูง ลดต้นทุนการควบคุม | ไม่มีระบบตรวจสอบ เงินรั่วไหลได้โดยไม่รู้ตัว |
| สมาชิกยอมทำงานหนักเพื่อกองกลาง | คนที่ทำงานมากกับคนที่ทำน้อยได้ส่วนแบ่งเท่ากัน จึงเกิดความไม่พอใจ |
| สะสมทุนจากกำไรได้ต่อเนื่องหลายรุ่น | ทรัพย์สินปนกับของส่วนตัว แบ่งไม่ได้เมื่อมีคนต้องการแยกตัว |
| ลูกค้าและคู่ค้ารู้จักครอบครัวมานาน | รุ่นใหม่อาจไม่อยากสืบทอด หรือมีมุมมองต่างจากรุ่นก่อน |
ข้อเสียส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากความเป็นครอบครัว แต่เกิดจากการไม่มีกติกาที่เขียนไว้และไม่มีบัญชีที่ทุกคนตรวจดูได้ ส่วนต่อไปจึงเน้นวิธีแก้ 2 เรื่องนี้
การบริหารเงินกงสี แยกจากเงินส่วนตัวอย่างไร
เงินกงสี คือ เงินกองกลางที่มาจากกำไรของธุรกิจครอบครัว ใช้หมุนเวียนในกิจการและจ่ายให้สมาชิก ปัญหาที่พบบ่อยคือเงินกองกลางกับเงินส่วนตัวอยู่บัญชีเดียวกัน
ร้านเดิมของตั้งเจริญวัสดุรับเงินขายเข้าบัญชีส่วนตัวของอาม่า พี่น้องเบิกเงินไปใช้โดยไม่จดบันทึก และที่ดินโกดังอยู่ในชื่อพี่คนโต เมื่อมีคนถามว่าแต่ละบ้านได้ไปเท่าไร ไม่มีใครตอบได้ ทั้งที่วิธีแยกเงินกงสี ทำได้ง่ายๆ ใน 4 ขั้นตอน
- เปิดบัญชีธนาคารในชื่อกิจการ: รับเงินจากลูกค้าและจ่ายเงินให้ผู้ขายผ่านบัญชีนี้เท่านั้น
- แยกค่าตอบแทน 2 แบบ: คนที่ทำงานได้เงินเดือนตามตำแหน่ง ส่วนผู้มีส่วนเป็นเจ้าของได้ส่วนแบ่งกำไรหรือเงินปันผลตามสัดส่วน
- บันทึกทุกการเบิก: เงินที่สมาชิกยืมจากกิจการบันทึกเป็นเงินให้กู้ยืมพร้อมกำหนดคืน ไม่ใช่เบิกแล้วหายไป
- ทำรายงานให้ทุกคนดู: สรุปรายได้ ค่าใช้จ่าย และเงินที่จ่ายให้สมาชิกทุกเดือน
เงินเดือนกับเงินปันผลของสมาชิกต่างกันอย่างไร
เงินเดือนจ่ายให้คนที่ทำงานจริงตามหน้าที่ บริษัทบันทึกเป็นค่าใช้จ่าย ส่วนเงินปันผลจ่ายให้ผู้ถือหุ้นจากกำไรหลังหักภาษี ไม่ว่าคนนั้นจะทำงานในบริษัทหรือไม่
ตั้งเจริญวัสดุจ่ายเงินเดือนพี่สองคนที่บริหารงานคนละ 45,000 บาทต่อเดือน ปีที่ผ่านมามีกำไรก่อนภาษี 3,000,000 บาท รายได้เกิน 30 ล้านบาทจึงเสียภาษีเงินได้นิติบุคคลอัตรา 20% เท่ากับ 600,000 บาท เหลือกำไรสุทธิ 2,400,000 บาท
บริษัทจ่ายปันผลครึ่งหนึ่ง 1,200,000 บาท ให้พี่น้อง 4 คนที่ถือหุ้นเท่ากันคนละ 300,000 บาท หักภาษี ณ ที่จ่าย 10% คนละ 30,000 บาท ได้รับสุทธิคนละ 270,000 บาท อีก 1,200,000 บาทเก็บไว้ขยายโกดัง
ธุรกิจกงสีควรจดทะเบียนกิจการแบบไหน
รูปแบบกิจการกำหนดว่าใครรับผิดชอบหนี้ เสียภาษีแบบไหน และส่งต่อความเป็นเจ้าของอย่างไร
| หัวข้อ | ไม่จดทะเบียน (ชื่อบุคคล) | ห้างหุ้นส่วนสามัญหรือคณะบุคคล | ห้างหุ้นส่วนจำกัด | บริษัทจำกัด |
|---|---|---|---|---|
| ความรับผิดต่อหนี้ | เจ้าของรับผิดไม่จำกัด | หุ้นส่วนรับผิดร่วมกันไม่จำกัด | หุ้นส่วนผู้จัดการไม่จำกัด หุ้นส่วนอื่นจำกัดตามที่ลงทุน | ผู้ถือหุ้นจำกัดตามค่าหุ้นที่ยังส่งไม่ครบ |
| ภาษีเงินได้ | ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดา | ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาในนามห้างหรือคณะ | ภาษีเงินได้นิติบุคคล | ภาษีเงินได้นิติบุคคล |
| หลักฐานความเป็นเจ้าของ | ไม่ชัด อยู่ในชื่อคนเดียว | ตามสัญญาหุ้นส่วน | ทะเบียนห้างหุ้นส่วน | สมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น |
| การส่งต่อให้รุ่นถัดไป | ต้องโอนทรัพย์สินทีละรายการ | ขึ้นกับสัญญา | โอนส่วนของหุ้นส่วน | โอนหุ้นได้โดยกิจการยังดำเนินต่อ |
| หน้าที่บัญชี | เก็บหลักฐานรายรับรายจ่ายไว้คำนวณภาษี และทำรายงานภาษีเมื่อจด VAT | รายงานรับจ่ายแนบ ภ.ง.ด.90 หรือ 91 | งบการเงินรับรองโดยผู้สอบบัญชี | งบการเงินรับรองโดยผู้สอบบัญชีรับอนุญาต |
กิจการตั้งเจริญวัสดุ เลือกจดเป็นบริษัทจำกัด เพราะมีการแจกหุ้นที่ชัดเจน หนี้ของบริษัทแยกจากทรัพย์สินส่วนตัวของแต่ละบ้าน และลูกค้าต้องการใบกำกับภาษีจากนิติบุคคล การจดทะเบียนยังมีผลต่อภาษีที่เก็บต่างกันไปในแต่ละประเภทธุรกิจด้วย
หากยังไม่แน่ใจว่าธุรกิจของคุณควรจดทะเบียนประเภทไหน ลองอ่านบทความ ความแตกต่างระหว่างบริษัทจำกัด และห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล
บริษัทโฮลดิ้งกับธุรกิจครอบครัว
ครอบครัวที่มีหลายกิจการบางครอบครัวตั้งบริษัทโฮลดิ้ง (Holding Company) ขึ้นมาถือหุ้นในบริษัทลูกแทนสมาชิกแต่ละคน ข้อดีคือรวมการตัดสินใจไว้ที่เดียวและส่งต่อความเป็นเจ้าของผ่านหุ้นของโฮลดิ้งบริษัทเดียว แต่มีต้นทุนบริหาร บัญชี และภาษีที่ต้องวางแผน จึงควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญก่อนตั้ง
กฎหมายและภาษีที่ธุรกิจกงสีต้องรู้
เรื่องที่ครอบครัวมักเจอเมื่อธุรกิจโตขึ้นมีดังนี้
- ส่วนแบ่งกำไรจากห้างหุ้นส่วนสามัญหรือคณะบุคคล: กรมสรรพากรระบุว่าส่วนแบ่งกำไรที่จ่ายตั้งแต่ 1 มกราคม 2558 เป็นเงินได้ของหุ้นส่วนแต่ละคน ต้องนำไปรวมคำนวณภาษีกับเงินได้อื่น
- เงินปันผลจากบริษัท: ถูกหักภาษี ณ ที่จ่าย 10% ก่อนถึงมือผู้ถือหุ้น
- เงินที่บริษัทให้สมาชิกยืมโดยไม่คิดดอกเบี้ย: ประมวลรัษฎากร มาตรา 65 ทวิ (4) ให้เจ้าพนักงานประเมินดอกเบี้ยตามราคาตลาดได้ ถ้าไม่มีเหตุอันสมควร
- การให้เงินระหว่างพ่อแม่กับลูก: เงินได้จากการรับให้สังหาริมทรัพย์จากบุพการีได้รับยกเว้นภาษีไม่เกิน 20 ล้านบาทต่อปีภาษี ส่วนที่เกินเสียภาษีอัตรา 5%
- มรดก: การโอนหุ้นหรือทรัพย์สินเมื่อผู้อาวุโสเสียชีวิตอยู่ภายใต้กฎหมายมรดก และอาจมีภาษีการรับมรดกเมื่อมูลค่าเกินเกณฑ์ตามกฎหมาย
ตัวอย่าง ถ้าอาม่าให้เงินสดลูกคนเล็ก 25 ล้านบาทในปีเดียว ส่วนที่เกิน 20 ล้านบาทคือ 5 ล้านบาท เสียภาษี 5% เท่ากับ 250,000 บาท ถ้าแบ่งให้ 2 ปีภาษี ปีละ 12.5 ล้านบาท จะไม่เกินเกณฑ์ยกเว้น
ตั้งกติกาในกงสี ให้เหมือนการทำงานบริษัท
การตั้งกติกาในกงสีให้ชัดเจน หรืออาจเรียกว่า ธรรมนูญครอบครัว (Family Constitution) คือ ข้อตกลงที่สมาชิกเขียนร่วมกันว่าครอบครัวจะบริหารธุรกิจและทรัพย์สินอย่างไร เป็นเครื่องมือหลักที่ช่วยให้ธุรกิจครอบครัวผ่านจากรุ่นหนึ่งไปอีกรุ่นโดยไม่แตกแยก หัวข้อที่ควรมีได้แก่
- ใครมีสิทธิเข้าทำงานในบริษัท และต้องมีคุณสมบัติอะไร
- ค่าตอบแทนของสมาชิกที่ทำงาน เทียบกับคนนอกในตำแหน่งเดียวกัน
- นโยบายปันผล เช่น จ่ายไม่เกินครึ่งหนึ่งของกำไรสุทธิ
- การขายหุ้นออก ต้องเสนอขายให้สมาชิกก่อนหรือไม่ และใช้ราคาอะไร
- การประชุมครอบครัวและการแก้ข้อพิพาท
ธรรมนูญครอบครัวเป็นข้อตกลงระหว่างสมาชิก ข้อที่ต้องการให้บังคับใช้ได้จริง เช่น การจำกัดการโอนหุ้น ควรเขียนไว้ในข้อบังคับบริษัทหรือสัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นด้วย อ่านเรื่องเอกสารจัดตั้งได้ที่หนังสือบริคณห์สนธิ
ส่งต่อธุรกิจกงสีให้รุ่นถัดไปอย่างไรให้ราบรื่น
การส่งต่อที่ราบรื่นใช้เวลาหลายปี ไม่ควรเริ่มตอนที่ผู้อาวุโสป่วยหรือเสียชีวิตแล้ว ขั้นตอนที่ใช้ได้กับธุรกิจขนาดเล็กถึงกลางมีดังนี้
- ทำบัญชีให้ชัดย้อนหลังอย่างน้อย 2 ถึง 3 ปี: ให้ทุกคนเห็นตัวเลขชุดเดียวกัน
- แยกทรัพย์สินของธุรกิจออกจากของส่วนตัว: เช่น โอนที่ดินโกดังเข้าบริษัท หรือทำสัญญาเช่าระหว่างเจ้าของที่ดินกับบริษัทให้ถูกต้อง
- จัดโครงสร้างหุ้นให้สะท้อนข้อตกลง: แบ่งหุ้นตามที่ตกลง และบันทึกในสมุดทะเบียนผู้ถือหุ้น
- เตรียมผู้สืบทอด: ให้รุ่นที่ 3 ทำงานในตำแหน่งจริง มีหัวหน้า มีเป้าหมาย และรับเงินเดือนตามตลาด
- วางแผนภาษีและมรดก: ทำพินัยกรรม และวางจังหวะการโอนหุ้นหรือทรัพย์สินร่วมกับผู้เชี่ยวชาญ
ตั้งเจริญวัสดุทำสัญญาเช่าที่ดินโกดังจากพี่คนโตในราคาตลาด บริษัทบันทึกค่าเช่าเป็นค่าใช้จ่ายและหักภาษี ณ ที่จ่ายค่าเช่า 5% ส่วนพี่คนโตนำค่าเช่าไปเสียภาษีในนามตัวเอง ทุกคนจึงเห็นว่าที่ดินเป็นของใครและบริษัทจ่ายเท่าไร
ข้อควรรู้เกี่ยวกับธุรกิจกงสี
- ร้านที่ไม่ได้จดทะเบียนแต่มีรายได้ ยังมีหน้าที่เสียภาษีเงินได้ และต้องจด VAT เมื่อรายรับเกิน 1.8 ล้านบาทต่อปี
- ห้างหุ้นส่วนสามัญและคณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคลต้องทำรายงานเงินสดรับจ่ายตามแบบที่กรมสรรพากรกำหนด และยื่นพร้อม ภ.ง.ด.90 หรือ 91
- เงินที่สมาชิกเบิกจากบริษัทโดยไม่มีเอกสาร อาจถูกตีความเป็นเงินกู้ยืมกรรมการหรือรายได้ของผู้เบิก
- ธรรมนูญครอบครัวไม่ได้แทนพินัยกรรมหรือข้อบังคับบริษัท
- ตัวเลขในบทความเป็นตัวอย่างสมมุติ ควรปรึกษาผู้ทำบัญชี ผู้สอบบัญชี หรือที่ปรึกษากฎหมายก่อนปรับโครงสร้าง
สรุป – ธุรกิจกงสีต้องจำอะไรบ้าง
กงสี คือ ธุรกิจครอบครัวที่สมาชิกร่วมกันถือทรัพย์สินและแบ่งผลประโยชน์จากกองกลาง ปัญหาส่วนใหญ่เกิดจากเงินกองกลางปนกับเงินส่วนตัวและไม่มีกติกาที่เขียนไว้ แยกค่าตอบแทนเป็นเงินเดือนสำหรับคนทำงาน และปันผลหรือส่วนแบ่งกำไรสำหรับเจ้าของ โครงสร้างบริษัทจำกัดและธรรมนูญครอบครัวช่วยให้ส่งต่อธุรกิจให้รุ่นถัดไปได้ชัดเจน
เริ่มได้วันนี้ด้วยการเปิดบัญชีธนาคารแยกในชื่อกิจการ และจดรายการเงินที่สมาชิกเบิกออกไปย้อนหลัง 3 เดือน เพื่อให้ครอบครัวเห็นตัวเลขจริงก่อนคุยเรื่องกติกา
ทำบัญชีธุรกิจครอบครัวให้ทุกคนเห็นตัวเลขเดียวกันด้วย PEAK
PEAK โปรแกรมบัญชีออนไลน์ ช่วยออกใบเสนอราคา ใบแจ้งหนี้ และใบกำกับภาษี ในนามกิจการ บันทึกซื้อขายพร้อมตัดสต๊อกสินค้า และดูรายงานบัญชีและงบการเงิน ได้ทุกเดือน เงินของกิจการจึงแยกจากเงินส่วนตัวและตรวจย้อนหลังได้ ส่วนการจ่ายเงินเดือนสมาชิกดูระบบได้ที่ PEAK Payroll – ทดลองใช้ PEAK ฟรี 30 วัน
อ่านเรื่องโครงสร้างกิจการเพิ่มเติมได้ที่จดทะเบียนบริษัท ทุนจดทะเบียนบริษัท ห้างหุ้นส่วนจำกัด งบการเงิน และSME คืออะไร
แหล่งอ้างอิงข้อมูล
- กรมสรรพากร: คู่มือภาษีห้างหุ้นส่วนสามัญหรือคณะบุคคลที่มิใช่นิติบุคคล
- กรมสรรพากร: ประกาศอธิบดีกรมสรรพากร ฉบับที่ 249 (รายงานรับจ่ายของห้างหุ้นส่วนสามัญและคณะบุคคล)
- กรมสรรพากร: Clear Cut ภาษีการรับให้
- กรมสรรพากร: บทบัญญัติแห่งประมวลรัษฎากร มาตรา 65 ถึง 76
- กรมสรรพากร: คู่มือภาษีสำหรับผู้ประกอบการ SME (อัตราหักภาษี ณ ที่จ่าย)
- สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา: พระราชบัญญัติประกันสังคม พ.ศ. 2533
- สำนักงานประกันสังคม: ทางเลือกการจ่ายเงินสมทบมาตรา 40
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับกงสี
ธุรกิจแบบกงสีคืออะไร
ธุรกิจแบบกงสี คือ กิจการที่รายได้เข้ากองกลางของครอบครัว ผู้อาวุโสเป็นผู้ตัดสินใจหลัก และสมาชิกเบิกใช้จากกองกลาง ต่างจากธุรกิจครอบครัวที่จัดโครงสร้างแล้วตรงที่มักไม่มีการแบ่งสัดส่วนความเป็นเจ้าของเป็นลายลักษณ์อักษร
ประเทศไทย มีกฎหมายเกี่ยวกับกงสีบ้างไหม
แม้ประเทศไทยจะไม่มีกฎหมายเกี่ยวกับกิจการกงสีโดยตรง แต่มีกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับรูปแบบกิจการ เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์เรื่องห้างหุ้นส่วนและบริษัท ประมวลรัษฎากร และกฎหมายมรดก ที่มีผลกระทบต่อธุรกิจทุกประเภท
เงินกงสีต้องเสียภาษีไหม
ต้องเสีย ภาษีเกิดตั้งแต่กิจการมีกำไร ตามรูปแบบที่ใช้ เช่น ภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาของเจ้าของหรือห้างหุ้นส่วนสามัญ หรือภาษีเงินได้นิติบุคคลของบริษัท และเมื่อจ่ายให้สมาชิกเป็นเงินเดือน ส่วนแบ่งกำไร หรือปันผล ก็มีภาษีของผู้รับตามประเภทเงินได้
สมาชิกครอบครัวที่ทำงานในกงสีต้องเข้าประกันสังคมไหม
ถ้ากิจการจดทะเบียนเป็นบริษัทหรือห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล และสมาชิกทำงานให้กิจการโดยรับค่าจ้าง สมาชิกคนนั้นเป็นลูกจ้างตามพระราชบัญญัติประกันสังคม ถ้าอายุ 15 ถึง 60 ปี ต้องขึ้นทะเบียนเป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 เหมือนลูกจ้างคนอื่น
กรณีกิจการไม่จดทะเบียนที่นายจ้างเป็นบุคคลธรรมดาและผู้ทำงานเป็นคู่สมรสหรือบุตร ควรสอบถามสำนักงานประกันสังคมเพื่อยืนยันสถานะก่อน
เจ้าของกงสีที่ไม่ได้รับเงินเดือนทำประกันสังคมได้ไหม
ได้ ผู้ที่ได้รับเฉพาะส่วนแบ่งกำไรหรือเงินปันผลไม่ใช่ลูกจ้าง จึงไม่เข้ามาตรา 33 แต่สมัครเป็นผู้ประกันตนมาตรา 40 ได้ ถ้าอายุ 15 ถึง 65 ปี และไม่ได้เป็นผู้ประกันตนมาตรา 33 หรือมาตรา 39 อยู่แล้ว
ธุรกิจกงสีควรจดทะเบียนบริษัทไหม
ควรพิจารณาเมื่อธุรกิจมีรายได้สูง มีสมาชิกหลายคนเป็นเจ้าของ หรือต้องการส่งต่อให้รุ่นถัดไป บริษัทจำกัดช่วยแยกหนี้สินธุรกิจออกจากทรัพย์สินส่วนตัว และแบ่งความเป็นเจ้าของผ่านหุ้นได้ชัด
ทดลองใช้งานโปรแกรมบัญชี PEAK ฟรี 30 วัน มูลค่า 1,200 บาท
คลิก https://www.peakaccount.com (ไม่มีค่าใช้จ่าย)
PEAK Call Center : 1485
LINE : @peakaccount
สอบถามเพิ่มเติม คลิก https://m.me/peakengine
About Author
