Lean คืออะไร หลักการ 5 ข้อ ลดความสูญเปล่า และวิธีปรับใช้ใน SME

อัปเดตเมื่อ 11 พฤศจิกายน 2569

เจ้าของโรงงานหลายคนเห็นคนงานยุ่งทั้งวัน แต่ลูกค้ายังบ่นว่ารอของนานเกือบ 3 สัปดาห์ ทั้งที่งานผลิตจริงใช้เวลาไม่กี่วัน บทความนี้อธิบายว่า Lean คืออะไร ใช้หลักการอะไร มองหาความสูญเปล่าตรงไหน และวัดผลเป็นเวลาและเงินได้อย่างไร

Lean คืออะไร แนวคิดนี้มาจากไหน

Lean (ลีน) หมายถึง แนวคิดการบริหารที่ตัดกิจกรรมที่ไม่สร้างคุณค่าในสายตาลูกค้าออกจากกระบวนการทำงาน เพื่อให้งานไหลจากต้นจนจบได้เร็วขึ้นด้วยทรัพยากรที่น้อยลง

ลีน คือ คำอ่านภาษาไทยของ Lean ซึ่งแปลตรงตัวว่า ผอมหรือไม่มีไขมันส่วนเกิน แนวคิดนี้มาจากระบบการผลิตของโตโยต้า (Toyota Production System) ที่ไทอิจิ โอโนะ (Taiichi Ohno) พัฒนาขึ้น ต่อมา James Womack และ Daniel Jones สรุปเป็นหลักการ 5 ข้อในปี 2539 (ค.ศ. 1996)

ธุรกิจที่ใช้แนวคิดนี้ได้ประโยชน์ 3 อย่าง

• ส่งของให้ลูกค้าเร็วขึ้น เมื่อเวลารอระหว่างขั้นลดลง ระยะเวลาตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่งของก็สั้นลง
• เงินจมในงานค้างน้อยลง งานที่รออยู่ในโรงงานคือเงินที่จ่ายค่าวัตถุดิบและค่าแรงไปแล้วแต่ยังเก็บเงินลูกค้าไม่ได้
• ของเสียและงานแก้ลดลง ทีมพบปัญหาใกล้จุดที่เกิด ธุรกิจจึงไม่ต้องเสียวัตถุดิบและเวลาแก้งานซ้ำ

ตัวอย่างที่ใช้ตลอดบทความนี้คือ บริษัท บ้านบึงเมทัลเวิร์ค จำกัด (ชื่อสมมุติ) ซึ่งผลิตชั้นวางเหล็กสั่งทำส่งให้คลังสินค้าและร้านค้าส่ง และใช้เวลาตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่งของเฉลี่ย 18 วัน

Lean Manufacturing กับ Lean Management ต่างกันอย่างไร

คำว่า Lean ที่เห็นบ่อยมี 3 แบบ ซึ่งใช้หลักเดียวกันแต่ต่างกันที่ขอบเขต

คำ	ขอบเขต	ตัวอย่างงาน
Lean Manufacturing	สายการผลิตในโรงงาน	ลดเวลารอระหว่างเครื่องจักร ลดสต๊อกงานค้าง
Lean Management	การบริหารทั้งองค์กร	ลดขั้นอนุมัติ จัดงานเอกสารและบริการให้ไหลต่อกัน
Lean Thinking	วิธีคิดที่ใช้กับงานใดก็ได้	ถามทุกขั้นว่าลูกค้ายอมจ่ายเงินเพื่อขั้นนี้ไหม

คำว่า Lean Process ที่คนค้นหาบ่อยหมายถึงกระบวนการที่ผ่านการตัดขั้นตอนสูญเปล่าแล้ว ไม่ใช่เครื่องมือแยกต่างหาก

หัวใจสำคัญ 5 ประการของลีนมีอะไรบ้าง

หัวใจสำคัญ 5 ประการของลีน ได้แก่ ระบุคุณค่า วาดสายธารคุณค่า ทำให้งานไหล ใช้ระบบดึง และปรับปรุงไม่หยุด ตาม คำอธิบายของ Lean Enterprise Institute ซึ่งอธิบายว่าเป็นลำดับความคิดที่ Womack และ Jones เสนอให้ผู้บริหารใช้นำการเปลี่ยนแปลง

หลักการ	ความหมาย	บ้านบึงเมทัลเวิร์คทำอะไร
ระบุคุณค่า (Value)	กำหนดสิ่งที่ลูกค้ายอมจ่ายเงิน	ลูกค้าจ่ายเพื่อชั้นวางที่รับน้ำหนักได้และส่งตรงวัน
วาดสายธารคุณค่า (Value Stream)	ไล่ทุกขั้นตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่งของ	จดเวลาทำงานจริงกับเวลารอของทุกขั้น
ทำให้งานไหล (Flow)	ลดการรอและการกองงานระหว่างขั้น	ย้ายจุดตรวจคุณภาพไปไว้ที่สถานีประกอบ
ใช้ระบบดึง (Pull)	ผลิตเมื่อขั้นถัดไปหรือลูกค้าต้องการ	พ่นสีตามคิวงานจริงวันละ 2 รอบ
ปรับปรุงไม่หยุด (Perfection)	ทำซ้ำ 4 ข้อแรกเป็นรอบ	ทบทวนแผนผังทุกเดือน

หลักการทั้ง 5 ข้อทำงานต่อกันเป็นวงจร ธุรกิจจึงควรเริ่มจากข้อแรกเสมอ เพราะถ้ายังไม่รู้ว่าลูกค้าจ่ายเงินเพื่ออะไร ก็แยกงานที่มีคุณค่าออกจากงานสูญเปล่าไม่ได้

ความสูญเปล่า 8 ประการ (8 Wastes) มีอะไรบ้าง

Muda (มูดะ) เป็นคำญี่ปุ่นแปลว่า ความสูญเปล่า หมายถึงกิจกรรมที่ใช้ทรัพยากรแต่ไม่สร้างคุณค่าให้ลูกค้า ไทอิจิ โอโนะแบ่งไว้ 7 ประเภท (7 Wastes) และองค์กรรุ่นหลังนิยมเพิ่มข้อที่ 8 คือศักยภาพของคนที่ไม่ได้ใช้ รวมจำด้วยตัวย่อ DOWNTIME

ตัวย่อ	ความสูญเปล่า	ในโรงงาน	ในสำนักงาน
D	ของเสียและงานแก้ (Defects)	ชั้นวางเชื่อมเอียงต้องรื้อทำใหม่	ใบแจ้งหนี้ผิดต้องยกเลิกแล้วออกใหม่
O	ผลิตเกิน (Overproduction)	ตัดเหล็กไว้ล่วงหน้าเกินคำสั่งซื้อ	พิมพ์รายงานที่ไม่มีใครอ่าน
W	รอคอย (Waiting)	งานกองรอคิวพ่นสี	เอกสารรอผู้บริหารเซ็นอนุมัติ
N	ศักยภาพคนที่ไม่ได้ใช้ (Non-utilized Talent)	ช่างที่เห็นปัญหาไม่มีช่องทางเสนอแก้	พนักงานบัญชีคีย์ข้อมูลแทนการวิเคราะห์
T	ขนย้ายเกินจำเป็น (Transportation)	ยกงานไปเก็บคลังแล้วยกกลับมาประกอบ	ส่งเอกสารกระดาษไปกลับระหว่างแผนก
I	สต๊อกเกินจำเป็น (Inventory)	วัตถุดิบและงานค้างกองเต็มพื้นที่	ใบสั่งซื้อค้างที่ยังไม่ปิด
M	เคลื่อนไหวเกินจำเป็น (Motion)	ช่างเดินหาเครื่องมือ	พนักงานเปิดหลายแฟ้มหาเอกสารใบเดียว
E	ขั้นตอนเกินจำเป็น (Extra Processing)	ขัดผิวส่วนที่ลูกค้าไม่เห็น	กรอกข้อมูลลูกค้าเดิมซ้ำ 3 ระบบ

ตารางนี้บอกว่าความสูญเปล่าไม่ได้อยู่แค่ในสายการผลิต งานเอกสารของสำนักงานก็มีครบทั้ง 8 แบบ และสิ่งที่หาง่ายที่สุดคือการรอ เพราะเห็นได้จากงานที่กองอยู่

---

วัดผล Lean ด้วยตัวเลขอะไร

ธุรกิจวัดผล Lean ได้ด้วยการเทียบเวลาที่สร้างคุณค่ากับระยะเวลารวมตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่งของ (Lead Time) อัตรานี้เรียกว่าประสิทธิภาพของกระบวนการ ยิ่งสูงแปลว่าเวลารอในระบบยิ่งน้อย

ประสิทธิภาพของกระบวนการ = เวลาที่สร้างคุณค่า ÷ Lead Time รวม

บ้านบึงเมทัลเวิร์คจดเวลาทุกขั้นแล้วพบว่างานตัด พับ เชื่อม พ่นสี และประกอบใช้เวลาจริงรวม 2 วัน ส่วนอีก 16 วันเป็นเวลารอ (ข้อมูลสมมติ)

ช่วง	ก่อนปรับ (วัน)	หลังปรับ (วัน)	สิ่งที่เปลี่ยน
รอวัตถุดิบ	5	2	เก็บเหล็กแผ่นขนาดมาตรฐานขั้นต่ำไว้
ทำงานที่สร้างคุณค่า	2	2	ไม่เปลี่ยน
รอคิวพ่นสี	6	3	พ่นสีวันละ 2 รอบแทนสัปดาห์ละครั้ง
รอตรวจและแพ็ก	3	1	ตรวจที่สถานีประกอบ
รอรถส่งของ	2	2	ไม่เปลี่ยน
รวม	18	10

ประสิทธิภาพของกระบวนการเพิ่มจาก 2 ÷ 18 = 11.1% เป็น 2 ÷ 10 = 20% โดยทีมงานไม่ได้ทำงานเร็วขึ้นเลย สิ่งที่หายไปคือเวลารอ ค่านี้ใช้คู่กับ ตัวชี้วัด Lead Time ที่ลูกค้าเห็นโดยตรง

ผลทางการเงินดูได้จากงานระหว่างทำ (Work in Process คืองานที่เริ่มผลิตแล้วแต่ยังไม่เสร็จ) ซึ่งแสดงอยู่ใน งบต้นทุนการผลิต ของกิจการผลิต ถ้าต้นทุนที่ใส่ลงไปในงานเฉลี่ยวันละ 40,000 บาท และงานอยู่ในโรงงาน 11 วันก่อนปรับ เงินที่จมในงานค้างจะอยู่ราว 440,000 บาท

หลังปรับ งานอยู่ในโรงงานเหลือ 6 วัน เงินที่จมเหลือราว 6 × 40,000 = 240,000 บาท บ้านบึงเมทัลเวิร์คจึงมีเงินหมุนเพิ่มประมาณ 200,000 บาท โดยไม่ต้องกู้เพิ่ม

เครื่องมือ Lean ที่ SME เริ่มใช้ได้มีอะไรบ้าง

เครื่องมือ Lean ที่ธุรกิจขนาดเล็กเริ่มได้ทันทีมี 5 ตัว ส่วนใหญ่ใช้แค่กระดาษ บอร์ด และเวลาของทีม ไม่ต้องลงทุนระบบใหม่

เครื่องมือ	ใช้ทำอะไร	เริ่มอย่างไร
แผนผังสายธารคุณค่า (Value Stream Mapping)	เห็นว่าเวลารออยู่ที่ขั้นไหน	ตามงาน 1 ชิ้นตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่ง แล้วจดเวลา
5ส (5S)	จัดพื้นที่ให้หาของเจอเร็ว	สะสาง สะดวก สะอาด สุขลักษณะ สร้างนิสัย ทีละมุม
คัมบัง (Kanban)	ให้ทุกคนเห็นสถานะงาน	บอร์ด 3 ช่อง รอทำ กำลังทำ เสร็จแล้ว
ไคเซ็น (Kaizen)	ปรับปรุงทีละเล็กอย่างต่อเนื่อง	ให้ทีมเสนอการแก้ 1 เรื่องต่อสัปดาห์
วงจร PDCA	ทดลองแก้อย่างเป็นระบบ	วางแผน ลองทำ ตรวจผล แล้วปรับ ภายใน 2 ถึง 4 สัปดาห์

5ส ช่วยงานคลังสินค้าโดยตรง เพราะของที่วางเป็นที่ทำให้ การนับสต๊อก ตรงกับบัญชีง่ายขึ้น

บ้านบึงเมทัลเวิร์คเลือกเริ่มจากแผนผังสายธารคุณค่าและบอร์ดคัมบังหน้าห้องพ่นสี หัวหน้าช่างจึงเห็นทุกเช้าว่ามีงานรอพ่นกี่ชิ้น และจัดรอบพ่นตามคิวจริง

---

เริ่มใช้ลีนในธุรกิจ SME อย่างไร

ธุรกิจ SME เริ่มใช้แนวคิดลีนได้ใน 4 ขั้น โดยเลือกปัญหาจุดเดียวก่อน ไม่ต้องเปลี่ยนทั้งบริษัทพร้อมกัน

1. เลือกปัญหาที่ลูกค้าเห็น เช่น ส่งของช้า งานแก้บ่อย หรือวางบิลช้า แล้วกำหนดตัวเลขที่จะวัด
2. ตามงานจริง 1 ชิ้น เดินตามงานตั้งแต่ต้นจนจบ จดเวลาทำงานจริงกับเวลารอของทุกขั้น
3. ตัดหรือย่นเวลารอที่ยาวที่สุด ถามทีมหน้างานว่าทำไมต้องรอ แล้วทดลองแก้ 2 ถึง 4 สัปดาห์
4. วัดซ้ำและเขียนเป็นมาตรฐาน ถ้าตัวเลขดีขึ้น ให้เขียนวิธีใหม่ไว้ให้ทุกคนทำแบบเดียวกัน แล้วเลือกปัญหาถัดไป

ตัวเลขที่ใช้ติดตามควรมีไม่เกิน 2 ถึง 3 ตัว และผูกกับสิ่งที่ลูกค้าได้รับ การตั้ง KPI ให้ทีมไม่เล่นเกมตัวเลข ช่วยให้ทีมไม่เร่งตัวเลขหนึ่งจนตัวเลขอื่นแย่ลง

บ้านบึงเมทัลเวิร์คเลือกตัวเลขเดียวคือจำนวนวันตั้งแต่รับคำสั่งซื้อจนส่งของ หลังทดลอง 1 เดือน ตัวเลขลดจาก 18 เป็น 10 วัน บริษัทจึงขยายวิธีเดียวกันไปที่งานเอกสารขายและวางบิล

Lean ใช้กับงานบัญชีและงานเอกสารได้ไหม

ใช้ได้ งานบัญชีและงานเอกสารมีความสูญเปล่าแบบเดียวกับโรงงาน ที่พบบ่อยคือการกรอกข้อมูลชุดเดิมซ้ำหลายที่ เอกสารรออนุมัติ และใบแจ้งหนี้ที่ออกช้ากว่าวันส่งของ

ก่อนปรับ ฝ่ายขายของบ้านบึงเมทัลเวิร์คส่งใบส่งของกระดาษกลับมาให้ฝ่ายบัญชีหลังส่งของ 2 วัน ฝ่ายบัญชีจึงออกใบแจ้งหนี้ช้า 2 วัน และวันครบกำหนดรับเงินก็เลื่อนตามไปด้วย

หลังปรับ บริษัทออกใบแจ้งหนี้วันเดียวกับวันส่งของจากข้อมูลคำสั่งซื้อชุดเดิม ยอดขายเดือนละ 2,400,000 บาท เท่ากับวันละ 80,000 บาท เงินที่เข้าเร็วขึ้น 2 วันจึงเท่ากับเงินหมุนเพิ่มราว 160,000 บาท (ข้อมูลสมมติ)

การวาง ระบบบัญชีตั้งแต่เริ่มต้น ให้เอกสารขายและบัญชีใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน ช่วยตัดขั้นตอนกรอกซ้ำได้ตั้งแต่ต้น

ข้อควรรู้เกี่ยวกับ Lean

• ลีนไม่ได้แปลว่าลดคน เป้าหมายคือลดเวลารอและงานที่ไม่มีคุณค่า การลดคนโดยไม่แก้ขั้นตอนมักทำให้งานรอนานขึ้น
• เริ่มจากสิ่งที่ลูกค้าเห็น ธุรกิจที่เริ่มจากการตัดต้นทุนอย่างเดียวอาจตัดสิ่งที่ลูกค้ายอมจ่ายเงินออกไปด้วย
• สต๊อกต่ำเกินไปก็เสี่ยง ถ้าผู้ขายส่งของไม่แน่นอน ธุรกิจยังต้องเก็บวัตถุดิบสำรองตามจริง
• วัดก่อนและหลังทุกครั้ง การปรับที่ไม่มีตัวเลขเทียบจะบอกไม่ได้ว่าได้ผลจริง
• ตัวเลขในบทความเป็นข้อมูลสมมติ เวลาแต่ละขั้นและต้นทุนของแต่ละธุรกิจต่างกัน การคิดต้นทุนงานระหว่างทำควรตรวจกับนักบัญชี

---

สรุป – ลดเวลารอระหว่างขั้น ก่อนเร่งให้คนทำงานเร็วขึ้น

• Lean คือแนวคิดตัดกิจกรรมที่ไม่สร้างคุณค่าให้ลูกค้า มาจากระบบการผลิตของโตโยต้า
• หลักการ 5 ข้อเริ่มจากระบุคุณค่า แล้วไล่สายธารคุณค่าเพื่อหาความสูญเปล่า 8 ประการ
• วัดผลด้วยเวลาที่สร้างคุณค่าเทียบกับ Lead Time รวม และดูเงินที่จมในงานค้าง
• งานบัญชีและเอกสารใช้หลักเดียวกันได้ เช่น ออกใบแจ้งหนี้วันเดียวกับวันส่งของ

เจ้าของกิจการเริ่มได้วันนี้ด้วยการเลือกคำสั่งซื้อ 1 รายการที่ส่งเสร็จล่าสุด ไล่ดูว่ารับคำสั่งซื้อวันไหน ผลิตจริงกี่วัน และรอกี่วันในแต่ละขั้น ช่วงรอที่ยาวที่สุดคือจุดเริ่มต้นของลีนในธุรกิจนั้น

ลดงานคีย์ซ้ำระหว่างฝ่ายขายกับบัญชีด้วย PEAK

ความสูญเปล่าในงานเอกสารลดลงได้มากเมื่อฝ่ายขายและฝ่ายบัญชีไม่ต้องกรอกข้อมูลชุดเดิมซ้ำ PEAK โปรแกรมบัญชีออนไลน์ ช่วยออกใบเสนอราคา ใบแจ้งหนี้ และใบกำกับภาษีจากข้อมูลชุดเดียวกัน ถ้าอยากเริ่มตัดขั้นตอนกรอกซ้ำในงานขายและบัญชี ทดลองใช้ PEAK โปรแกรมบัญชีออนไลน์ฟรี 30 วัน

อ่านเรื่องต้นทุนและการบริหารงานเพิ่มเติม

• Dead Stock คืออะไร จัดการสินค้าค้างสต๊อกที่เกิดจากการผลิตเกิน
• บริหารสต๊อกสินค้า วางระบบรับเข้าและเบิกออกให้ตรงกับบัญชี
• วงจรเงินสด ดูว่าเงินจมอยู่ในสต๊อกและลูกหนี้นานเท่าไร

แหล่งอ้างอิง:

• Lean Enterprise Institute: Lean Thinking and Practice
• Lean Enterprise Institute: Muda
• Lean Enterprise Institute: Seven Wastes

---

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับลีน

Lean กับ Kaizen ต่างกันอย่างไร

Lean เป็นแนวคิดการบริหารทั้งระบบที่มีหลักการ เครื่องมือ และวิธีวัดผล ส่วน Kaizen (ไคเซ็น) เป็นวิธีปรับปรุงทีละเล็กอย่างต่อเนื่องที่อยู่ในหลักการข้อที่ 5 ของลีน องค์กรที่ใช้ลีนจึงมักใช้ไคเซ็นเป็นกิจกรรมประจำ

Lean Six Sigma คืออะไร

Lean Six Sigma หมายถึง การใช้ลีนคู่กับ Six Sigma (วิธีลดความผันแปรและข้อผิดพลาดด้วยสถิติ) ลีนช่วยตัดเวลารอและขั้นตอนเกิน ส่วน Six Sigma ช่วยลดของเสียที่เกิดจากกระบวนการไม่สม่ำเสมอ องค์กรขนาดใหญ่มักใช้ทั้งสองอย่างร่วมกัน

ลีนในโลจิสติกส์คืออะไร

ลีนในโลจิสติกส์หมายถึง การใช้หลักลีนกับงานขนส่งและคลังสินค้า เช่น ลดการขนย้ายซ้ำ ลดสต๊อกที่ไม่เคลื่อนไหว และจัดเส้นทางรถให้วิ่งเที่ยวเปล่าน้อยลง หลักคิดยังเหมือนเดิม คือตัดทุกขั้นที่ลูกค้าไม่ได้ประโยชน์

Lean Startup เกี่ยวกับ Lean ไหม

เกี่ยวในแง่แนวคิด Lean Startup ยืมหลักลดความสูญเปล่ามาใช้กับการสร้างธุรกิจใหม่ โดยทดลองสินค้าแบบเล็กกับลูกค้าจริงก่อนลงทุนเต็มที่ แต่เป็นคนละเรื่องกับการปรับกระบวนการผลิตหรืองานประจำของธุรกิจที่ดำเนินอยู่แล้ว

---

ทดลองใช้งานโปรแกรมบัญชี PEAK ฟรี 30 วัน มูลค่า 1,200 บาท
คลิก https://www.peakaccount.com (ไม่มีค่าใช้จ่าย)
PEAK Call Center : 1485
LINE : @peakaccount
สอบถามเพิ่มเติม คลิก https://m.me/peakengine